وجدان کاری

راه های تقویت وجدان کاری

راه‌های تقویت وجدان کاری

هرچند شناخت و حذف عوامل تضعیف‌کننده وجدان کاری می‌تواند گامی مهم و اساسی در تقویت وجدان کاری به‌حساب آید، اما توجه به برخی اقدامات می‌تواند به تقویت وجدان کاری، کمک بسیار مفید و مؤثری بنماید.

١ – ایجاد و تقویت تعهد دینی

التزام به تعهدات دینی، بهترین نوع و زیباترین روش رعایت وجدان کاری در جامعه می‌باشد؛ زیرا همانگونه که گذشت، انسان با دیندار بودنش، بطور مؤکَّد و مشخص پای یکایک تعهدات و فرامین وجدانی را امضاء نموده است.

«تعهد دینی» به لحاظ الهی بودنش، از همه تعهدهای دیگر مستحکم‌تر و نافذتر است و هیچ الزام دیگری نمی‌تواند آدمی را به‌اندازه الزام الهی و پیمان مقدس معنوی به کار و تلاش صحیح وادار کند.

همان‌گونه که در توضیح مفهوم وجدان، و وجدان کاری نیز گفته شد، بین دین حقیقی و وجدان سالم بشری هماهنگی کامل و تنگاتنگی وجود دارد تا جایی که می‌توان گفت: انسان مؤمن، مصداق عینی و کامل انسان با وجدان است.

بنابراین، مؤمن حقیقی، هیچ‌گاه ندای وجدان را نادیده نمی‌گیرد و هرگز تسلیم هواهای زودگذر نفسانی نمی‌شود. عالم را محضر خدا می‌داند و در محضر او معصیت و تخطی از موازین حق را جایز نمی‌شمارد. در ارزیابی صحت عملکرد خود نیز وجدان خویش را به‌عنوان داوری امین و بی‌طرف به قضاوت و داوری فرامی‌خواند و بر قضاوت صادقانه او باکمال صداقت و اخلاص گردن می‌نهد، در بررسی صفات مؤمنان به نقطه‌های روشنی برمی‌خوریم که تنها وجود یکی از آن‌ها کافی است که مؤمن را به بهترین و بالاترین وجهی ملزم و مقید به رعایت وجدان کاری نماید، به‌عنوان نمونه می‌توان گفت که قرآن کریم، همه مؤمنان را نسبت به وفای عهد ملزم و مقید می‌سازد و آن را از اوصاف ابرار و متقین می‌شمارد و در این مورد هیچ تفاوتی بین تعهدات شرعی او و سایر تعهداتی که در برابر جامعه و افراد آن پذیرفته قائل نیست؛ چنانکه در آیه ۳۴ سوره مبارکه اسرا می‌فرماید:

«… وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْئُولاً » [1]

همه به عهدهای خود وفا کنید که هر کس در برابر تعهدات خود مورد سؤال قرار خواهد گرفت.

۲- تقویت حس مسؤولیت پذیری

احساس مسؤولیت، جوهره اصلی انسانیت، و مرز بین انسان و سایر موجودات می‌باشد. انسان بی مسؤولیت و انسانی که جز انباشتن شکم و ارضای شهوات هیچ دغدغه دیگری ندارد و برای خود در برابر «وجدان»، «جامعه» و از همه مهم‌تر آفریدگار خود هیچ وظیفه و مسؤولیتی را قائل نیست، از مرز انسانیت و فضای حقیقی آن بیرون است. ازنظر قرآن کریم، اینان نه‌تنها از مرز انسانیت بیرونند، بلکه از هر حیوانی نیز پست‌تر و بی‌مقدارترند.

  عوامل تضعیف وجدان کاری

قرآن میفرماید: «…. أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ» [2]

آن‌ها، همانند چهار پایانند بلکه از آن‌ها هم پست تر و بی‌مقدارترند، آن‌ها همان انسان‌های غافل [و بی مسؤولیتند].

ازاین‌رو، یادآوری این نکته اساسی و نیز ایجاد و تقویت حس مسؤولیت پذیری در برابر وظایف گوناگون فردی و اجتماعی، می‌تواند در تقویت «وجدان کاری» یکایک افراد مفید و مؤثر واقع شود و آن‌ها را به ارزش‌های حقیقی انسانی واقف سازد و از گرفتار شدن در دام انواع خیال‌پردازی‌های بی‌اساس و وسوسه‌های گمراه‌کننده نفسانی و شیطانی بازدارد.

٣- تقویت حس امانت‌داری

اگر حسّ امانت‌داری در یکایک افراد جامعه تقویت شود و ارزشی که اسلام برای این عنصر مهم اخلاقی و اجتماعی قائل است به‌خوبی در جامعه جای خود را پیدا کند و آگاهی و شناخت صحیح نسبت به دامنه گسترده «امانت» و «خیانت» تشریح و تفهیم گردد، زمینه مساعدی برای گسترش «وجدان کاری» در سطح عموم فراهم خواهد شد.

در برداشت ساده و ابتدایی از مفهوم امانت، این مفهوم تنها در نگهداری و مواظبت کامل از اموال و نوامیس مردم منحصر می‌شود، غافل از آنکه رعایت امانت در معنای واقعی و گسترده آن شامل همه تعهداتی است که انسان به آن گردن نهاده است؛ به‌طور مثال: وقت مردم امانتی است در دست بسیاری از کارمندان و مسؤولان و یا جان مردم امانتی است در دست پزشکان و مسؤولان امور درمانی و بهداشتی جامعه و از همه مهم‌تر روح آدمی امانتی است در دست متصدیان تعلیم و تربیت و فرهنگ جامعه و همین‌طور موارد دیگری از این قبیل، همه و همه امانت‌هایی است که هر یک به‌نوعی باید نسبت به پاسداری و حفظ و حراست از آن‌ها پایبند و مقید باشیم.

امانت‌داری در «کار»، مستلزم دو مسألۀ بسیار مهم و اساسی است که رابطه تنگاتنگی باوجدان کاری دارد.

۵۔ جدّیت و اهل عمل بودن مسؤولان

اگر انعکاس و تأثیر کردار مسئول یک سازمان را به تأثیر اعمال «پدر» در خانواده تشبیه کنیم، سخنی به‌گزاف نگفته‌ایم. مسؤول یک سازمان درواقع مبلغی است که چه بخواهد و چه نخواهد با زبان عمل، زیردستان خود را به صلاح یا فساد، به وجدان کاری و یا به بی‌وجدانی در کار، فرامی‌خواند.

پیام عملی، گرچه پیامی غیرمستقیم است ولی هم در جهت مثبت و هم در جهت منفی، بسیار نافذتر از پیام مستقیم لفظی و گفتاری می‌باشد و تبلیغ عملی و غیرزبانی از روش‌های بسیار مهم دعوت اسلامی است و قرآن کریم با نکوهش موعظه گران بی‌عمل می‌فرماید:

«أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ …. » [3]

آیا دیگران را به نیکی فرامی‌خوانید و خودتان را فراموش می‌کنید؟

  بازتاب فضیلت تلاش در آیینه ادب فارسی

بنابراین، جدیت و تلاشگري مسؤول و بالاترین مقام یک سازمان، آینه و الگویی است که دیگران به‌طور طبیعی از آن تأثیر می‌پذیرند و بدین‌سان زمینۀ مساعدی برای تحکیم و تعميق وجدان کاری به وجود می‌آید.

۶- ارج نهادن به ابتکارات و خلاقیت‌ها

یکی از نشانه‌های بارز وجود «وجدان کاری» در یک سازمان یا جامعه، مسألۀ ابتکارات، ابداع‌ها، خلاقیت‌ها و نوآوری‌های پی‌درپی و جالب‌توجه است؛ زیرا فردی که در انجام وظایف خود از وجدان کاری لازم برخوردار است همواره به فکر ارتقای کیفیت و کمیت کار خود هست و همیشه می‌کوشد تا کار محوله را به بهترین و مطلوب‌ترین شکلی انجام دهد و به همین دلیل در پی کشف راه‌های صحیح‌تر و نزدیک‌تر و ساختن ابزارهای پیشرفته‌تر و کارآمدتری خواهد بود.

بنابراین، توجه به این امور و ارج نهادن به آن‌ها و ترغیب و تشویق کارکنان نسبت به آن می‌تواند نقش مؤثری در ایجاد وجدان کاری در مجموعه کارکنان و فراگیر شدن فرهنگ صحیح کار در سازمان و جامعه داشته باشد. به این منظور، در ارزیابی‌ها و ارزش‌گذاری‌ها باید به این موارد توجه کامل داشت و کار هرکسی را به نام خود او مورد ارزیابی قرارداد و از دخالت دادن سایر عوامل جنبی و امتیازات غير اکتسابی مانند نژاد، خانواده، نسبت‌ها و… جداً پرهیز نمود.

در نامه امیر مؤمنان علی (ع) به مالک اشتر، در این خصوص چنین آمده است:

رنج و تلاش هرکسی را عادلانه ارج بنه و به دیگری نسبت مده و در بها دادن به آن کوتاهی نکن. هرگز مباد که شرافت و شخصیت کسی وادارت کند تا کار و رنج کوچکش را بزرگ بشماری و یا کار و تلاش بزرگ شخص گمنامی را کوچک ببینی! [4]

از این قسمت نامه حضرت مطلب مهم دیگری نیز استنباط می‌شود و آن اینکه: نتیجه مثبت هر کار باید به نام انجام دهنده آن تمام شود و آن گونه نباشد که در یک تشکیلات و سازمان، جان‌فشانی‌ها و ابتکارات افراد فقط به‌حساب رئیس آن گذاشته و به نام آن ثبت گردد و هیچ نامی از مباشرِ عمل در میان نباشد.

اگر کار نیک و محصول زحمات طاقت‌فرسای یک فرد فقط در پرونده انجام دهنده آن ثبت گردد و شخص دیگری به‌جای او در سایۀ کار و زحمت او به نام و نان نرسد و آن را نردبان ترقی خود قرار ندهد، می‌توان امیدوار بود که روحیۀ تلاش و خلاقیت و امید به تلاش‌های بعدی به‌طور روزافزون بیشتر گردد.

۷- ایجاد روحیه همکاری بجای رقابت‌های ناسالم

بسیار شنیده‌شده است که «رقابت» موجب فعال‌تر شدن نیروی کار می‌شود. ولی باید توجه داشت که این قاعده به لحاظ عدم کلیت آن و گاه به دلیل آسیب‌پذیری و افراط، همیشه قرین موفقیت نیست. بلکه در برخی موارد «سبقت گرفتن» در کار به «سرعت‌گیری» از کار دیگران تبدیل می‌شود و در پاره‌ای مواقع تلاش برای انجام درست‌کار در سایه رقابت ناسالم به تلاش برای به شکست کشاندن رقیب مبدل می‌گردد.

  اهمیت و آثار کار

رقابت‌های درون‌سازمانی نوعاً از این‌چنین آفت‌هایی در امان نیستند لذا بهتر است بجای تشدید رقابت‌های ناسالم، حس رقابت با دشمنان و بیگانگان که چهارنعل در مسیر پیشرفت و تمدن می‌تازند تشدید گردد و در میان کارکنان حس همکاری متقابل ایجاد شود.

محققان برای برانگیختن وجدان کاری، مسأله ایجاد همکاری و هماهنگی مبتنی بر اعتماد را بسی مؤثرتر از رقابت درون‌سازمانی می‌دانند. و مطالعاتی که به‌طور جامع بر روی ۱۲۲ مدیر در موضوعات گوناگون و شرایط و اوضاع متنوع صورت پذیرفته است، چنین نتیجه می‌دهد که:

همکاری در ترغیب افراد به کسب موفقیت و افزایش بهره‌وری، برتر از رقابت است. همکاری در کسب موفقیت و بهره‌وری بر تلاش‌های فردی برای ترغیب دیگران رجحان دارد؛ و همکاری، بدون رقابت درون‌گروهی، بهره‌وری و موفقیت بیشتری را به ارمغان می‌آورد. [5]

8- تشویق و تنبیه

گرچه حد اعلای تعهد و وجدان کاری از تشویق و تنبیه و نیز از هرگونه نظارت و کنترل بی‌نیاز است ولی با نظر به نوع متوسط کارکنان جامعه، نقش برجستۀ تشویق و تنبیه صحیح در تقویت وجدان کاری قابل‌انکار نیست.

تشویق و تنبیه، یک اصل قرآنی است و «بشارت» و «انذار» مفاهیمی هستند که اشاره به اهمیت این ابزار در هدایت افراد جامعه دارند.

مؤثرترین و بهترین نوع تشویق به یک عمل، تفهيم فایده آن عمل است و در این صورت انگیزه‌ای قوی و آگاهانه از درون انسان او را به‌سوی کار و تلاش صحیح و جدی وادار می‌کند. دراین‌باره چه زیباست که به گوشه‌ای از فرمان‌ها امام علی (ع) به مالک اشتر نخعی، توجه نماییم:

ای مالک ! سران سپاهت را به نیکی و ثنا یاد کن؛ و هرگاه فردی از آنان رنجی را تحمل کرد رنج او را بازگو کن و آن را به‌حساب آور؛  زیرا آنگاه‌که تو کردار نیکو و پسندیده آنان را زیاد به یادآوری و آنان را تشویق نمایی، شجاعان دلیر به هیجان آیند و نشستگان خسته به حرکت و تلاش ترغیب شوند.

منابع:

1 – اسراء (۱۷)، آیه ۳۴.

2 – اعراف (۷)، آیه 179.

3 – بقره (2)، آیه 44.

4 – نهج‌البلاغه ، نامه ۵۳.

5 – علی رضائیان ، رفتار اخلاقی وجدان و انضباط اجتماعی، کیهان فرهنگی ، سال یازدهم ، شمارۀ 6 ، ص19.

امتیاز شما به این مقاله

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

20 − 9 =

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا